|
|
 |
Artyku³y > > Uk³ad nerwowy. |
System nerwowy odgrywa kluczow± rolê w widzeniu i s³yszeniu, odczuwaniu bólu i przyjemno¶ci, w zarz±dzaniu ruchem, regulowaniu czynno¶ci organizmu, takich jak trawienie i oddychanie oraz dla rozwoju my¶lenia, jêzyka, pamiêci i procesu podejmowania decyzji.
Czê¶ci uk³adu nerwowego
„Czê¶ciami roboczymi" uk³adu nerwowego s± miliony wzajemnie po³±czonych komórek zwanych neuronami, których funkcja przypomina funkcjê drutów w skomplikowanej maszynie elektrycznej. Neurony wychwytuj± sygna³y w jednej czê¶ci uk³adu nerwowego i przenosz± je do drugiej czê¶ci, w której albo przekazuj± je innym neuronom, albo zapocz±tkowuj± jak±¶ czynno¶æ, któr± mo¿e byæ na przyk³ad skurcz w³ókien miê¶niowych.
Neurony s± komórkami bardzo delikatnymi, które ³atwo zniszczyæ przez skaleczenie, infekcjê, nacisk, zaburzenia chemiczne lub brak tlenu. Co wiêcej, zniszczonych neuronów nie mo¿na ju¿
zast±piæ, zatem wszelkie zaburzenia maj± zwykle powa¿ne konsekwencje. Uk³ad nerwowy sk³ada siê z dwóch zale¿nych od siebie czê¶ci. Jeden, centralny uk³ad nerwowy, sk³ada siê z rdzenia krêgowego i mózgu. Drugi, obwodowy uk³ad nerwowy, sk³ada siê z wszystkich tkanek nerwowych poza centralnym uk³adem. Oba uk³ady dziel± siê potem na mniejsze jednostki.
Obwodowy uk³ad nerwowy dzieli siê na zewnêtrzny, zwany somatycznym uk³adem nerwowym oraz wewnêtrzny, zwany uk³adem nerwowym autonomicznym.
Uk³ad somatyczny spe³nia podwójn± funkcjê. Po pierwsze zbiera informacje z narz±dów zmys³u organizmu i przekazuje je do centralne uk³adu nerwowego. Po drugie przesy³a sygna³y od centralnego uk³adu nerwowego do miê¶ni krêgos³upa w odpowiedzi na otrzymane informacje, inicjuj±c w ten sposób ruch.
¦wiadomy i nie¶wiadomy
Autonomiczny uk³ad nerwowy zajmuje siê regulacj± pracy narz±dów wewnêtrznych i gruczo³ów, jak serce, ¿o³±dek, nerki i trzustka, podczas gdy somatyczny uk³ad nerwowy posiada dwie g³ówne czê¶ci sk³adowe: uk³ad sensoryczny i motoryczny. Informacja o ¶wiecie zewnêtrznym jest odbierana przez narz±dy zmys³ów takie jak oczy, które wyposa¿one s± w specjalne komórki czuciowe. Podobne komórki odbieraj± ból, dotyk i temperaturê na powierzchni skóry. Sygna³y z tych receptorów s± przekazywane do centralnego uk³adu nerwowego przez czuciowe w³ókna nerwowe. Przesy³ana przez te w³ókna sygnalizacja, która mo¿e byæ wyra¿ona milionami impulsów w ka¿dej sekundzie, zapewnia nam podstawowe informacje o ¶wiecie zewnêtrznym.
Tak jak w³ókna czuciowe przekazuj± informacje do centralnego uk³adu nerwowego, tak w³ókna ruchowe przenosz± informacje od centralnego uk³adu nerwowego do miê¶ni.
Same w³ókna czuciowe i ruchowe s± zaledwie czê¶ciami neuronów czuciowych i ruchowych. Wszystkie neurony sk³adaj± siê z cia³a komórki oraz kilku wystaj±cych w³ókien. W³ókna ruchowe i czuciowe w obwodowym uk³adzie nerwowym s± jedynie najd³u¿szymi w³óknami swoich neuronów. Cia³a komórek w³ókien czuciowych znajduj± siê przy mózgu czy rdzeniu krêgowym, cia³a komórek neuronów ruchowych s± umieszczone w mózgu i rdzeniu krêgowym.
W³ókna ruchowe i czuciowe przekazuj±ce informacje z lub do okre¶lonej czê¶ci cia³a s± zebrane razem w wi±zki zwane nerwami. Mówi siê, ¿e ró¿ne nerwy „zabezpieczaj±" okre¶lony obszar czy narz±d. W sumie 43 pary nerwów wychodz± z centralnego uk³adu nerwowego: 12 par nerwów czaszkowych z mózgu i pozosta³e 31 par z ka¿dej strony krêgos³upa.
Nerwy czaszkowe zabezpieczaj± g³ównie narz±dy zmys³owe i miê¶nie w g³owie, chocia¿ pewien bardzo wa¿ny nerw czaszkowy, nerw b³êdny, zabezpiecza narz±dy trawienne, serce i drogi oddechowe w p³ucach. Niektóre nerwy czaszkowe, jak nerw wzrokowy prowadz±cy do oka, sk³adaj± siê wy³±cznie z w³ókien czuciowych. Nerwy krêgowe wy³aniaj± siê z krêgos³upa i zawsze zawieraj± zarówno w³ókna ruchowe, jak i czuciowe. Zabezpieczaj± wszystkie obszary cia³a poni¿ej szyi. Ka¿dy nerw krêgowy jest przymocowany do krêgos³upa przy pomocy dwóch korzeni, z których jeden zawiera nerwy ruchowe, a drugi czuciowe.
Zatem funkcja obwodowego uk³adu nerwowego polega tylko na przekazywaniu informacji ruchowych i czuciowych pomiêdzy centralnym uk³adem nerwowym a miê¶niami, gruczo³ami i narz±dami zmys³ów. Nie odgrywa dos³ownie ¿adnej roli w analizowaniu sygna³ów czuciowych, czy te¿ inicjowaniu sygna³ów ruchowych. Dzieje siê tak dlatego, poniewa¿ te czynno¶ci zachodz± w centralnym uk³adzie nerwowym.
Centralny uk³ad nerwowy
Mózg i rdzeñ krêgowy tworz± centraln± jednostkê odbieraj±c± sygna³y z receptorów i narz±dów czuciowych organizmu przenoszone przez w³ókna czuciowe, przesiewaj± je i analizuj±, a nastêpnie przekazuj± przez w³ókna ruchowe sygna³y, na które odpowiednio reaguj± miê¶nie i gruczo³y. Ten aspekt analityczny mo¿e przebiegaæ stosunkowo prosto w odniesieniu do pewnych funkcji wykonywanych w rdzeniu krêgowym, ale w mózgu przeprowadzane analizy s± zwykle bardzo skomplikowane, wymagaj±ce uczestnictwa tysiêcy ró¿nych neuronów.
Rdzeñ krêgowy
Sam rdzeñ krêgowy to mniej wiêcej cylindryczna kolumna tkanki nerwowej, d³ugo¶ci oko³o 40 cm. która u cz³owieka przebiega w ¶rodku krêgos³upa od mózgu do dolnej czê¶ci pleców.
Po pierwsze funkcjonuje jako dwukierunkowy system przewodzenia pomiêdzy mózgiem a obwodowym uk³adem nerwowym. Dokonuj± tego neurony czuciowe i ruchowe, których w³ókna wychodz± w d³ugich wi±zkach z ró¿nych czê¶ci mózgu. Rozci±gaj± siê na ró¿n± odleg³o¶æ wzd³u¿ rdzenia krêgowego, a na koñcach najbardziej oddalonych od mózgu wchodz± w kontakt ' z w³óknami b±d¼ cia³ami komórek nale¿±cymi do obwodowego uk³adu nerwowego. Informacje mo¿na przekazywaæ przez przestrzenie, zwane synapsami, miêdzy neuronami obwodowymi Wykonuj± to neurony, których w³ókna rozchodz± siê na krótkie odleg³o¶ci w górê i w dó³ krêgos³upa i przez neurony wstawkowe, które przekazuj± informacje bezpo¶rednio pomiêdzy neuronami ruchowymi i czuciowymi.
Je¶li, na przyk³ad, przypadkowo po³o¿ymy rêkê na gor±cym piecu, receptory bólu umieszczone w skórze przesy³aj± sygna³y wzd³u¿ w³ókien czuciowych do rdzenia krêgowego. Niektóre z tych informacji s± przekazywane przez neurony do neuronów ruchowych, które zarz±dzaj± ruchem ramienia i rêka zostaje szybko „automatycznie" usuniêta z niebezpiecznego miejsca. Inne sygna³y wêdruj± w górê rdzenia krêgowego i zostaj± przekazane przez neurony wstawkowe do neuronów ruchowych, które zarz±dza ruchem szyi. W ten sposób g³owa automatycznie zwraca siê w stronê ¼ród³a bólu. Dalsze informacje biegn± w górê do mózgu i wywo³uj± ¶wiadome odczucie gor±ca i bólu.
Mózg
Mózg sk³ada siê z trzech g³ównych czê¶ci. Pieñ mózgu jest przed³u¿eniem rdzenia krêgowego, podtrzymuj±cym pó³kule mózgowe, gdzie ma miejsce ¶wiadome my¶lenie. Pod mózgiem znajduje siê mó¿d¿ek. Chocia¿ wiele neuronów czuciowych koñczy siê, i wiele neuronów ruchowych zaczyna siê w mózgu, wiêkszo¶æ neuronów mózgowych to neurony wstawkowe, których zadanie polega na filtrowaniu, analizowaniu i przechowywaniu informacji.
Jedn± z najwa¿niejszych funkcji mózgu jest zapamiêtywanie informacji otrzymywanych z narz±dów zmys³ów. W pó¼niejszym czasie informacja mo¿e zostaæ przywo³ana i wykorzystana przy podejmowaniu decyzji. Na przyk³ad ból odczuwany podczas dotkniêcia gor±cego pieca zostaje zapamiêtany, a pamiêæ o nim wp³ynie pó¼niej na podjêcie decyzji, czy warto dotykaæ inne gor±ce piece.
Mowa i podejmowanie decyzji
Wiêkszo¶æ ¶wiadomych czynno¶ci mózgu ma miejsce w jego górnej czê¶ci zwanej kor± mózgow±. Niektóre czê¶ci kory s± wykorzystywane do odbierania wra¿eñ zmys³owych. Inne s± potrzebne do rozwoju mowy. podczas gdy jeszcze inne s± punktami startowymi ¶cie¿ek motorycznych i zarz±dzaj± ruchem.
Pomiêdzy tymi obszarami jêzykowymi i czuciowymi mózgu znajduj± siê obszary sk³adaj±ce siê z milionów wzajemnie ze sob± po³±czonych neuronów. S± potrzebne do logicznego my¶lenia, odczuwania emocji i podejmowania decyzji. Mó¿d¿ek jest po³±czony z pniem mózgu tu¿ pod samym mózgiem i zajmuje siê g³ównie czynno¶ciami motorycznymi. Wysy³a sygna³y, które wzbudzaj± nie¶wiadome ruchy miê¶ni utrzymuj±ce postawê i równowagê cia³a, i wspólnie z ruchowymi obszarami mózgu koordynuj± ruchami ca³ego cia³a.
Sam pieñ mózgowy sk³ada siê z ró¿nych struktur, spe³niaj±cych ró¿norakie funkcje. Najwa¿niejsz± z nich s± „centra" reguluj±ce pracê p³uc, serca i naczyñ krwiono¶nych. Inne s³u¿± jako punkty przekazowe dla informacji z rdzenia krêgowego czy nerwów czaszkowych.
Podwzgórze jest jedn± z najmniejszych czê¶ci pnia mózgu. Jest odpowiedzialne za chemiczn±, hormonaln± i ciepln± równowagê organizmu.
Neurony
Komórki nerwowe, zwane neuronami, s± tak wa¿ne dla funkcjonowania ca³ego uk³adu nerwowego, ¿e zas³uguj± na baczniejsz± uwagê.
W rzeczywisto¶ci nie s± jedynym rodzajem komórek, jaki mo¿na znale¼æ w uk³adzie nerwowym; inny rodzaj, tak zwane neurogleje (co znaczy po prostu „klej nerwowy") wystêpuje tam w du¿ych ilo¶ciach. Ich praca polega na ³±czeniu, ochronie, od¿ywianiu i wspieraniu neuronów. Neurony nie maj± zdolno¶ci do reprodukcji, wiêc do prze¿ycia potrzebne im jest wsparcie innych komórek. Raz zniszczone neurony, czy to w wyniku rany czy choroby, s± stracone na zawsze.
Neurony wystêpuj± w ró¿nych kszta³tach i rozmiarach, ale wszystkie odznaczaj± siê tak± sam± podstawow± struktur±. Jak wszystkie komórki posiadaj± j±dro czyli "¶rodek", znajduj±cy siê w mniej wiêcej kulistej czê¶ci zwanej cia³em komórki nerwowej. Z tej czê¶ci wychodzi kilka delikatnych, przypominaj±cych korzeñ w³ókien. Nazywaj± siê dendrytami. Poza tym z komórki wychodzi pojedyncze, d³ugie w³ókno, które zwane jest aksonem. Na koñcu dzieli siê ono na kilka ga³êzi, ka¿da zakoñczona kilkoma maleñkimi wypuk³o¶ciami.
Chemiczne no¶niki
Ka¿da wypuk³o¶æ znajduje siê w bliskim s±siedztwie dendrytu z nastêpnego neuronu, ale go nie dotyka. Ta przerwa miêdzy neuronami nazywa siê synaps±. W tych miejscach informacje s± przenoszone za pomoc± zwi±zków chemicznych zwanych no¶nikami nerwowymi. Kiedy sygna³ dotrze do wypuk³o¶ci na koñcu aksonu. mo¿e po spe³nieniu okre¶lonych warunków przeskoczyæ synapsê do dendrytu s±siaduj±cego neuronu, by kontynuowaæ podró¿.
Ca³y centralny uk³ad nerwowy musi otrzymywaæ du¿e ilo¶ci krwi, dostarczaj±cej tlen i sk³adniki od¿ywcze. Chroni± go dwa rodzaje zabezpieczeñ. Pierwszym jest ko¶æ: czaszka otaczaj±ca mózg i krêgos³up otaczaj±cy rdzeñ krêgowy. Drugi sk³ada siê z trzech b³on tkanki w³óknistej zwanych oponami. Okrywaj± one ca³y mózg i rdzeñ krêgowy. P³yn krêgowo-rdzeniowy znajduje siê w ró¿nych przestrzeniach w mózgu i rdzeniu krêgowym, spe³niaj±c funkcjê amortyzatora wstrz±sów.
Doda³a: Charming
¬ród³o: ¦wiat wiedzy - Cia³o cz³owieka
|
komentarz[0] |  |
|
