"DO PANI"
Utwór pochodzi z tomu "Menuet z pogrzebaczem". Tytu³ i forma wiersza, maj±cego charakter bezpo¶redniej lirycznej wypowiedzi, zwrotu "do pani" serca, sugeruj± tematykê mi³osn±. Odbiorcê zaskakuje jednak antyestetyzm tre¶ci, czêsto¶æ u¿ycia s³ów i obrazów nie³adnych, brzydkich, odstrêczaj±cych.
Ide± wiersza jest bowiem prowokacja, bunt przeciwko ustalonym formom pisania do ukochanej. Znajdujemy tu elementy parodii, celowego odwracania konwencji, wyolbrzymiania, satyrycznego rozrachunku z estetyk± poezji mi³osnej.
Bezpo¶redni± tradycj±, do której nawi±zuje wiersz Grochowiaka jest dworska literatura epoki baroku, zw³aszcza twórczo¶æ Jana Andrzeja Morsztyna. ¦wiadczy o tym tematyka mi³osna, forma liryki zwrotu do adresata (charakterystyczne tytu³y wierszy Morsztyna to "Do panny", "Do tej¿e", "Do jednej", "Do Kupidyna"), kunsztowno¶æ wypowiedzi, poetyka kontrastu, ostrych przeciwstawieñ.
"Do pani" Grochowiaka pod wzglêdem formalnym nawi±zuje do madryga³u. By³ to jeden z najbardziej charakterystycznych gatunków poezji dworskiej XVII wieku. Madryga³ to krótki utwór, najczê¶ciej mi³osny; adresowany do kobiety, zawieraj±cy wyszukany, przesadny komplement. Nale¿y podkre¶liæ, i¿ cech± gatunku by³a dworna elegancja, konwencjonalizm, dominacja wyszukanej formy nad szczero¶ci± uczuæ, które wyra¿a³.
Wiersz Grochowiaka, chocia¿ bia³y, bezrymowy, zwraca uwagê regulamo¶ci± wersyfikacyjn±. Jest to sylabotonik, czterostopowiec trocheiczny (w ka¿dym wersie wystêpuj± cztery trocheje - stopa sk³adaj±ca siê z dwóch sylab, z których pierwsza jest akcentowana), na¶laduj±cy charakterystyczny rytm menueta (równie¿ tañca dworskiego). Uk³ad wersyfikacyjny wiersza wygl±da nastêpuj±co:
_' _/_' _/_' _/_' _ Lubiê z blachy twego kubka
_' _/_' _/_' _/_' _ Piæ herbatê gorzk±, pani
Utwór Grochowiaka odznacza siê bogactwem metafor, u¿ytych ¶rodków wyrazu artystycznego. Znajdujemy tu, charakterystyczn± dla poetyki baroku, zasadê operowania paradoksem, antytez±, ostrym kontrastem, zaskakuj±cym przeciwstawieniem ("g³askaæszczura", "ordynarna dama", "piêkne niechlujstwo") .W trzech (spo¶ród czterech) zwrotkach konsekwentnie pojawiaj± siê anafory: "lubiê..." (strofa pierwsza), "albo..." (strofa druga), "z..." astronomi±, ciemn± ka¼ni± (strofa trzecia). Warto zaznaczyæ, ¿e anafora by³a tak¿e popularn± figur± stylistyczn± poezji barokowej (por. "Niestatek" Morsztyna, "Do Anny", "Na oczy królewny angielskiej" Naborowskiego). Starann±, wyszukan± niemal formê wiersza Grochowiaka nale¿y jednak odczytaæ a rebours - jako parodiê sztucznej, nadmiernie estetyzuj±cej poezji baroku. Trudno bowiem by³oby uznaæ za komplement s³owa skierowane do adresatki utworu, tytu³owej "pani". Utwór Grochowiaka degraduje i o¶miesza konwencjonaln±, tradycyjn± lirykê mi³osn±.
W pierwszej strofie, zamiast z³otego kielicha czy srebrnego pucharu pojawia siê "blacha kubka". S³odkie wino, nektar mi³o¶ci, cudowny napój zosta³ zast±piony "gorzk± herbat±". W miejsce tradycyjnego, ulubionego zwierz±tka eleganckiej damy Grochowiak wprowadza motyw odra¿aj±cego szczura "Lubiê g³askaæ twego szczura/Gdy siê do mych nóg przy czo³ga").
Kolejna zwrotka opisuje zachowanie bohatera - zakochanego wobec otoczenia adresatki wiersza. S± to rozmowy z prozaicznymi, "niepoetyckimi" z pewno¶ci± przedmiotami - pogrzebaczem i karbidówk± (zamiast np.wieme-go s³u¿±cego, zaprzyja¼nionego modnego kawalera czy pokojówki, damy dworu). Dodatkowo, widaæ, i¿ autor wyznania jest z nimi spoufalony ("ga-dibn". "³ajam"), co mo¿e sugerowaæ czynione zabiegi wokó³ zdobycia ³ask damy tak¿e w sposób po¶redni - poprzez bliskie jej otoczenie.
Strofa druga wskazuje równie¿ na odwo³ania do tradycji barokowej. Cech± poezji dworskiej by³a zasada po¶rednio¶ci w wyra¿aniu uczuæ. Na przyk³ad Jan Andrzej Morsztyn w wierszu- komplemencie "Na kwiatki" rozmawia z nimi po to w³a¶nie, by ukazaæ piêkno tej "dla której wszytek ¶wiat umiera". W podobnej konwencji po¶redniego mówienia o mi³o¶ci utrzymane s± wiersze Morsztyna "Do motyla", "Do zorze", "Do ig³y". Pewne elementy po¶rednictwa w wyra¿aniu uczuæ wystêpuj± te¿ w sytuacji rozmowy z pogrzebaczem i karbidówk± u Grochowiaka.
Tematem strofy trzeciej jest opis miejsca, domu damy. W wierszu Grochowiaka jest to niechlujne domostwo "z astronomi± z³ych paj±ków". Eleganckie salony zastêpuje ciemna piwnica, gdzie zamiast dworzan obserwujemy "boczki mr±ce na hakach". Uwagê czytelnika zwraca oksymoron "piêkne niechlujstwo", bêd±cy swoist± deklaracj± antyestetycznej postawy Grochowiaka.
Zakoñczenie wiersza ma charakter bezpo¶redniego zwrotu do tytu³owej "pani":
O feudalna moja pani,
Chwalê sobie twe domostwo
Wieczny lennik na twych w³osach.
Trwa³y wasal twego ¿ebra...
Poza tradycj± barokow± przywo³ane zosta³y tutaj elementy typowe dla bryki prowansalskiej - kult kobiety, idealizacja damy serca, motyw zakochanego rycerza-wasala. Zwrot "trwa³y wasal twego ¿ebra" przywodzi na my¶l wieloznaczny ci±g skojarzeñ. Mo¿e byæ odczytany jako dworski gest, wyraz uwielbienia i ho³du. Znajdujemy tu odwrócenie stereotypu biblijnego, bowiem to kobieta powsta³a z ¿ebra Adama, a tutaj Adam jest wasalem jej ¿ebra. S³owo "¿ebro" nasuwa te¿ skojarzenia z ko¶ciotrupem - ¶redniowiecznym i barokowym symbolem ¶mierci. Warto w tym miejscu przytoczyæ opiniê Stanis³awa Burkota: "Zwi±zki Grochowiaka z kultur± baroku s± g³êbsze. Wyznacza je z jednej strony niechêæ do poetów ch³odnej elegancji, a z drugiej strony odnalezienie w³a¶ciwej formu³y dla okre¶lenia charakteru ludzkiej egzystencji Miêdzy mi³o¶ci± i ¶mierci±, urokami cia³a-" miêsa" a d±¿eniami naszej psychiki, potrzeb± harmonii i piêkna a sta³ymi przejawami cierpienia i rozpadu materii, miêdzy odra¿aj±c± brzydot± a umi³owaniem ¿ycia, zawiera siê prawda o cz³owieku ijego losie".
Wiersz Grochowiaka jest nie tylko wyrazem próby epatowania odbiorcy "tradycyjnego" brzydot±, prostym odwróceniem pojêæ piêkno-brzydota. S³owa "ciemna ka¼ñ", "z³e paj±ki", "boczki mr± na hakach", "wasal ¿ebra" kojarz± siê z cierpieniem, lêkiem, ¶mierci±, ciemn± stron± ludzkiego istnienia. W tym znaczeniu adresatk± wiersza "Do pani" mo¿e byæ i konkretna kobieta, i upersonifikowana ¶mieræ. Motyw ³±czenia Erosa z Thanatosem znany jest w kulturze europejskiej ju¿ od czasów Biblii. Charakterystyczna puenta wskazywaæ mo¿e równie¿ na obsesjê ¶mierci, egzystencjalny pesymizm wynikaj±cy z pojmowania ¿ycia jako "bytu ku ¶mierci", której cz³owiek jest "wiecznym " i "trwa³ym" wasalem.
 WIERSZ
Doda³a: Charming
|
