"POKOLENIE" ("WIATR DRZEWA SPIENIA...")

Tematem wiersza, jak sugeruje tytuł, jest los generacji Baczyńskiego, pokolenia wojennego, Kolumbów. W wierszu wielokrotnie i konsekwentnie pojawia się forma "nas", "my", "nam". Bohater liryczny wypowiada się zatem w imieniu zbiorowości, jako reprezentant określonej generacji, urodzonych w okolicach rocznika 1920. Strofy rozpoczynające utwór przedstawiają charakterystyczny, nawiązujący do znanych literaturze motywów tellurycznych, opis Ziemi-Matki. To: "Ziemia dojrzała/kłosy brzuch ciężki w górę unoszą". "Ziemia owoców pełna po brzegi/ Kipi sytością jak wielka misa". W ten pozornie spokojny pejzaż sytości, dostatku, pełni Natury wplecione zostały motywy okrutne, drapieżne, groźne. Opis krajobrazu przedstawiony został w poetyce kontrastu, ostrego przeciwstawienia. Ze świerków "zwisa głowa obcięta", korzenie drzew i roślin sycą się krwią, rosa jest "czerwona". Przez niebo przeciągają drapieżne, złowieszcze chmury. Nastrój grozy potęgują "ogromne nieba", które "suną z warkotem" - zapowiedź zbliżającej się zagłady, być może biblijnego potopu. W zwrotce czwartej pojawiają się ludzie, którzy przyrównani zostali do zwierząt. Przynależą w tym wypadku raczej do sfery biologii niż gatunku "homo sapiens". Mają "twarz wilczą", podobnie jak zwierzęta czuwają w dzień, nasłuchują nocą, "w snach ciężkich jak w klatkach krzyczą" (zamknięcie w "klatkach" nasuwa analogię do drapieżnych zwierząt). Zwrotki od szóstej do dziewiątej rozpoczynają się charakterystycznym zwrotem - "Nas nauczono". Zaimek "nas" oznacza autodeklaracje pokoleniową, podkreślenie tożsamości losów, przynależności do określonej formacji generacyjnej, określonego etapu historycznego. Wiersz Baczyńskiego jest bowiem przykładem realizacji tzw. "katastrofizmu generacyjnego" (termin K.Wyki). Główne motywy liryczne takiej kreacji poetycko-filozoficznej to: dramatyczne doświadczanie wspólnoty losów wojennych, okrucieństw aktualnie przeżywanej historii, poczucie zagrożenia śmiercią, świadomość nieuchronności losów pokolenia, motyw dobrowolnie przyjętej ofiary krwi, tragiczna antycypacja przyszłości, w której przyszłe pokolenia być może zapomną o okrutnych czasach wojennych. Kolumbów nauczono, że nie ma litości, sumienia, miłości, że "trzeba zapomnieć, żeby nie umrzeć rojąc to wszystko". Charakterystyczną bowiem cechą "katastrofizmu generacyjnego" jest brak poczucia harmonii, ładu w świecie ogarniętym wojenną Apokalipsą. Człowiek analizując swój czas, dostrzega w nim chaos. W zwrotce siódmej pojawia się charakterystyczne określenie pokolenia wojennego jako ludzi pierwotnych, pozbawionych trwałego systemu wartości - "wjamach żyjemy(,..) źli troglodyci". Jednocześnie występuje dramatyczna próba poszukiwania ładu, harmonii, sensu dziejów ("ciemno jest, ślisko. Szukamy serca"). Jest to niemożliwe. Strach, bolesna pamięć o torturowanych, okrutnie zabitych braciach, matkach, dzieciach niszczy wszelkie wartości, poczucie spokoju, wewnętrznego ładu. Więc dla pokolenia Baczyńskiego jedynym sposobem na życie jest w tych warunkach zapomnienie ("trzeba zapomnieć"), niepamięć o tym, że spełnianie się historii jest równoznaczne z unicestwianiem wszelkiej harmonii. Bowiem zamiast serca "zostanie kamień", ale i też "wygaśnie męka". Historia jest okrutna, takie są prawa czasów wojny, niszczącej człowieka, unicestwiającej heroizm i wszelkie systemy wartościowań moralnych. Obowiązkiem pokolenia pozostaje zatem spełnienie tragicznego losu do końca, może nie tyle akceptacja, co zrozumienie swego czasu. Charakterystyczna wizję przynosi obraz kończący utwór (od stów "I tak staniemy na wozach, czołgach..."). We fragmencie tym spotykamy motywy obecne w wierszu pt. "Historia". Jest to rozumienie historii jako przybywanie złóż cmentarnych, jako schodzenie epoki generacji w głąb ziemi. Jednak wątek ten inaczej funkcjonuje w każdym ze wspomnianych tekstów. W "Historii" wyraża się poprzez obraz rozwinięty w czasie. Są to "pochody", które "z wolna spływają" w piach. W "Pokoleniu" odpowiada mu układ przestrzenny: "Jak obce miasta z głębin kopane/popielejące ludzkie pokłady/ na wznak leżące, stojące wzwyż". Przeszłość, którą wywołuje interpretowana "Historia" jest stawaniem się cmentarza, teraźniejszość, o której mowa w "Pokoleniu" jest zastygłym cmentarzyskiem "popielejącej" generacji wojennej. W ten sposób, w obu wierszach, następuje wymieszanie, wzajemne przenikanie teraźniejszości, przeszłości i przyszłości, pojmowanie dziejów ludzkości jako grobowe współistnienie epok i pokoleń. W strofie ostatniej zawarta jest także charakterystyczna refleksja moralna Można by ją nazwać "filozofią nieuchronności". Perspektywa przyszłość pokolenia Baczyńskiego jako skazanego na "spopielenie", bycie jedynie "pokładem" cmentarza historii przynosi równocześnie moralny nakaz wypełnienia  określonego porządku dziejów. Los generacji Kolumbów jest bowiem tylko elementem historii okrutnej, ale jednak logicznej, koniecznej, wyzna-j czającej ogólne prawidłowości porządku świata. Dlatego pokolenie musi wypełnić swą misję do końca "nie wiedząc", czy przypadnie mu w udziale! los mitycznych herosów ("czy my karty Mady/rzeźbione ogniem w błyszczącym złocie ") czy też skazane zostanie na zapomnienie ("czy nam postawią, z litości chociaż./nad grobem krzyż").

 WIERSZ Dodała: Charming